Udhëtimi për në kohë të ndryshme është bërë një ndër temat më të përhapura të trillimeve shkencore që nga koha kur H. G. Wells (Uells) shkroi novelën e tij me famë The Time Machine (Makina e Kohës) në vitin 1895. Por a mund të ndërtohet me të vërtetë një makinë që do të tejmbartëte një njeri për në të shkuarën apo të ardhmen ? S´do të ishte e lehtë por do të ishte e mundur.
Ajo që e shpjegon kohën më së miri është teoria e relativitetit e Einstein'it (Ajnshtajnit). Përpara daljes së saj, koha konsiderohej si diçka absolute dhe e përgjithëvlefshme, e njëjtë për këdo pa përfillur rrethanat e tij fizike.
Në teorinë e tij Einstein'i hodhi mendimin se ndërkoha e matur midis dy ngjarjeve varet nga se si po lëviz ai që i vëzhgon ato. Kështu, dy vëzhgues që nuk lëvizin njësoj do të përjetojnë zgjatje të ndryshme kohe midis dy ngjarjeve të njëjta.
Ky efekt shpjegohet shpesh duke marrë për shembull " paradoksin e binjakëve". Ta zëmë sikur kemi dy binjakë Zanën dhe Sajmirin. Sajmiri hypën në një anije kozmike dhe udhëton me shpejtësinë e dritës për tek një yll i afërt, pastaj kthehet përsëri në Tokë, ndërkohë që Zana qëndron në shtëpi. Për Sajmirin udhëtimi ka marrë, le të themi, një vit, por kur ai ka zbritur në Tokë vën re se këtu kanë kaluar 10 vjet. Motra e tij është tashmë 9 vjet më e madhe në moshë se ai. Sajmiri me Zanën nuk janë më moshatarë, megjithëse kanë lindur në të njëjtën ditë. Ky shembull shpjegon një lloj të caktuar udhëtimi kohor. Në të vërtetë, Sajmiri ka kërcyer nëntë vjet në të ardhmen e Tokës.
Shtrembërimet e çuditshme të kohës neve nuk na bien në sy në jetën e përditshme, kjo sepse efektet bëhen dramatike vetëm kur lëvizja ndodh me një shpejtësi pranë asaj të dritës. Edhe kur je duke udhëtuar me aeroplan, që është një nga mjetet më të shpejta, shtrembërimi i kohës është vetëm prej disa nanosekondash. Por ama, përmes matjes me orëra atomike është provuar se koha me të vërtetë shtrembërohet përmes lëvizjes. Kështu që udhëtimi kohor për në të ardhmen është fakt i provuar, ndonëse deri tani ka ndodhur me sasi jopërshtypjelënëse.
Ato që me të vërtetë u nënshtrohen shtrembërimesh të mahnitshme kohe janë disa rreze kozmike që lëvizin me një shpejtësi afër asaj të dritës dhe të cilat, parë nga këndvështrimi i tyre, e përshkojnë galaksinë brenda disa minutave, ndonëse në kornizën referuese të Tokës duket sikur rruga e tyre merr mijëra vjet. Nëse nuk do të kishte shtrembërim kohe, këto grimca nuk do të arrinin kurrë deri këtu.
Udhëtim në kohë përmes gravitacionit
Përveç përmes shpejtësisë, një mënyrë tjetër për të udhëtuar përpara në kohë është edhe përmes gravitacionit (forca e rëndesës). Në teorinë e tij të përgjithshme të relativitetit Einstein'i parashikoi se forca e rëndesës ngadalëson kohën. Orërat rrahin pak më shpejtë në dhomën nën çati sesa në qilar, i cili është pranë qendrës së Tokës duke qenë kështu i futur më thellë brenda fushës së rëndesës. Në mënyrë të ngjashme, orërat rrahin më shpejtë në hapësirë sesa në tokë. Përsëri kemi të bëjmë me efekte tepër të vogla, por të cilat kanë qenë të mundura të maten me orëra të përsosura. Patjetër që këto efekte kohështrembëruese duhet të mirren parasysh në Sistemin Botëror të Vendndodhjes (Global Positioning System). Përndryshe detarët, taksistët dhe predhat udhëtuese mund ta gjejnë veten shumë kilometra jashtë kursit.
Në sipërfaqen e një ylli neutronesh, graviteti është kaq i madh saqë koha shkon 30 përqind më ngadalë sesa në Tokë. Parë nga këndvështrimi i këtij ylli, ngjarjet këtu do t'i përngjanin një video të xhiruar me shpejtësi përpara. Një Gropë e Zezë përfaqëson shtrembërimin më të skajshëm të kohës; në sipërfaqen e gropës, koha qëndron palëvizur në lidhje me Tokën. Kjo do të thotë se nëse bjen brenda një Grope të Zezë nga afërsia, në ndërkohën e shkurtër që të mori për të arritur në sipërfaqe, një pafundësi e tërë kalon në gjithësinë e mëtejshme. Prandaj rajoni përbrenda Gropës së Zezë është përtej fundit të kohës, për gjithësinë e jashtme. Nëse një astronaut do të arrinte të kalonte si shigjetë tepër afër një Grope të Zezë dhe të kthehej i palënduar--pa dyshim një këndshikim imagjinar, për të mos thënë kokëkrisur--ai do të kërcente shumë larg në të ardhmen.
Përgatiti : Alvin Ekmekçiu Burimi: How to Build a Time Machine, Paul Davies, Scientific American, numri i shtatorit 2002 Vë re! Ky shkrim nuk lejohet të kopjohet dhe të përdoret për qëllime komerciale (fitimprurëse). Mbi lejet e përdorimit të shkrimeve të © Rruzull.net lexo këtu.
|